سخنوران

آموزش بیان موثر- بیان

بیان

بیان چنانچه اشاره شد ایراد معنی واحد به طرق مختلف است مشروط بر اینکه اختلاف آن طرق مبتنی بر تخییل باشد یعنی لغات و جملات به لحاظ خیال‌انگیزی نسبت به هم متفاوت باشند. برای نیل به این مقصود از تشبیهات ـ استعاره ـ کنایه ـ مجاز و استعاره گونه‌ها استفاده می‌شود. اما به دلیل اینکه بیشتر در مکتوبات کارائی می‌یابد و باید از نظر زاویه‌ی گفتگو و سخن گفتن به آن نگریست تا محلی برای بحث در این مجموعه می‌داشت در فصل 2 به مباحثی لازم از آن پرداخته شد.

3. بدیع

3-1: بدیع لفظی

به ابزاری که جنبه لفظی دارند و موسیقی کلام را از نظر روابط آوائی به وجود می‌آورند و یا افزون می‌کنند صنعت لفظی گویند که در بدیع لفظی مورد بررسی قرار می‌گیرند. افزایش موسیقی لفظی به سه روش صورت می‌گیرد.

 روش هماهنگ سازی یا تسجیع

روش همجنس سازی یا تجنیس

 روش تکرار

3-1-1: تسجیع

یکی از روش‌هائی است که با اعمال آن در سطح دو یا چند کلمه (یک جمله) یا در سطح دو یا چند جمله (کلام) موسیقی و هماهنگی به وجود می‌آید. (بیشتر در نثر اتفاق می‌افتد)

مدار بحث تسجیع دو نکته تساوی یا عدم تساوی هجاها و همسانی یا عدم همسانی آخرین واک اصلی کلمه است. سجع در نثر و در حشو شعر هم واقع می‌شود.

سجع بر سه گونه است.

سجع متوازی

با تغییر دادن صامت نخستین در کلمات یک هجائی حاصل می‌شود و بقیه واک‌ها تغییر نمی‌کنند. مثلاً: بار/ کار

اگر دو سجع متوازی در جمله کنار هم واقع شوند صنعت ازدواج به وجود می‌آید:

اگر رفیق شفیقی درست پیمان باش/ در این جمله بین رفیق و شفیق سجع متوازی برقرار است.

سجع مطرف

بر دو نوع است:

الف) دو کلمه در تعداد هجا متفاوتند و صامت آغازین هجای قافیه متغیر است:

 دست/ شکست          یا       دانشمند/ پند

ب) کلمات سجع از نظر تعداد هجا مساوی باشند اما هجای غیر قافیه از نظر کمیت یعنی کوتاهی و بلندی یکسان نباشند:

  دریا/ کجا             یا        اطوار/ وقار

 سجع متوازن

کلمات از نظر هجا عدداً مساویند اما در واک آخرین مشترک نیستند. مثلاً:

کام/ کار                 یا        ستاننده/ گشاینده          یا        مواج/ نقاد

اگر اسجاع متوازن در جمله کنار هم قرار گیرند موسیقی کلام افزونی می‌یابد و می‌توان به قیاس ترادف اسجاع متوازی آن را هم ازدواج خواند.

فرمول‌های سه گانه

—وزن و روی (واکه آخرین) یکی =  سجع متوازی

—وزن یکی و روی مختلف = سجع متوازن

—وزن مختلف و روی یکی = سجع مطرف

3-1-2: روش تسجیع در سطح کلام

گاهی به جای دو کلمه دو جمله با هم هماهنگند و تقابل اسجاع دو جمله را هماهنگ می‌سازد مصادیق این روش عبارتند از: ترصیع ـ موازنه ـ تضمین المزدوج و قرینه.

 ترصیع

حداقل در دو جمله اسجاع متوازی در مقابل یکدیگر قرار گیرند.

به کلام آراسته به ترصیع، مرصع (جواهرنشان) گویند.

ترصیع از نظر موسیقائی کلام را بسیار قوی می‌کند.

² موازنه یا مماثله

هماهنگ کردن دو یا چند جمله به وسیله تقابل اسجاع متوازن است

 تضمین المزدوج

هماهنگ کردن دو یا چند جمله به وسیله رعایت قافیه در فعل آخر دو جمله

«فلان به سیرت گزیده و عادت پسندیده معروف است و به خدمتکاری دولت و طاعت داری حضرت موصوف.» رابطه موسیقائی دو جمله مبتنی بر دو سجع متوازی «معروف» و «موصوف» است. در این نوشته بین«سیرت/ عادت» سجع متوازی و بین «گزیده/ پسندیده» سجع مطرف و بین «سیرت و عادت» در جمله اول و «دولت و حضرت» جمله دوم سجع متوازی است.

قرینه

3-1-3: تکرار:

تکرار در زیبائی شناسی از مسائل اساسی است. کورسوی ستاره‌ها، بال زدن پرندگان به سبب تکرار و تناوب است که زیباست. در این قسمت تکرار را از حیث ارزش آوائی مورد بررسی قرار می‌دهیم.

² واج آرائی

تکرار یک صامت یا مصوت در چندین کلمه از یک جمله.

مثلاً : سرو چمان من چرا میل چمن نمی‌کند ـ در آن صامت چ در آغاز واژه‌های چمان و چرا و چمن تکرار شده‌است.

گاهی کلمات قلب شده هم در ایجاد هم‌آوائی مؤثرند مثل:

علم/ عمل               یا        شعر/ عرش

گاهی تکرار یک هجا در متن کلام ایجاد هم‌آوایی می‌کند:

من از جهان بی‌تفاوتی‌ها فکرها و حرف‌ها و صداها می‌آیم.

که دراین کلام تکرار ادات جمع جنبه موسیقائی به آن بخشیده.

یا از راه عکس یا تبدیل موسیقی ایجاد می‌شود.

تکرار عبارت  یا جمله هم در فواصل مشخص ایجاد آهنگ می‌کند 

 

تمامی حقوق مادی و معنوی این وب سایت نزد موسسه سخنوران محفوظ می باشد .